De leer: wat is Zen?

Zen gaat over de grote vragen van het leven. Waardoor worden wij aangeraakt en wat is het dat ons aanraakt? Dat klinkt mysterieus en dat is het ook. Door regelmatig te ‘zitten’, krijgen we iets meer contact met dat mysterie en leren we de bewegingen van onze geest beter kennen. We ervaren dat gedachten en gevoelens vluchtig zijn, dat wij niet onze gedachten en gevoelens zijn. We gaan ook zien waar onze geest graag en minder graag verblijft en hoe flexibel en subtiel de werking van de geest is. Er ontstaat ruimte voor iets dat groter is dan wijzelf. Ruimte voor het mysterie, ruimte voor zen.


Traditie en lineage

Het Zen Centrum Amsterdam staat in de lijn van Maezumi Roshi en Genpo Roshi. De bron is uiteraard Shakyamuni Boeddha. Binnen het zenboeddhisme vind je twee belangrijke stromingen: Rinzai en Soto. Het hart van beide stromingen is zazen maar er zijn twee belangrijke verschillen.

Binnen de Rinzai school is het doel verlichting. Dat wordt bereikt door het vuur op te stoken. Zitten met het gevoel dat je haar in brand staat! Zenmeester Linchi: “Zie de ware mens, zonder rang of stand. Kijk! Kijk!”
Binnen de Soto school is de weg zélf het doel en expressie van verlichting. Zenmeester Dogen: “Het zelf vergeten is verlicht worden door de tienduizend dingen..”
Zen Centrum Amsterdam behoort tot de Sotoschool.

Interessant is dat Maezumi Roshi, de stichter van onze zenschool, transmissie kreeg van zowel Rinzai als Soto leraren.

Maezumi Roshi (1931-1995), geboren in Japan, kreeg transmissie van drie verschillende leraren waardoor hij zowel de Soto als de Rinzailijn kon doorgeven. In 1956 kwam hij als zenpriester naar de Verenigde Staten waar hij onder meer het Zen Center of Los Angeles en de White Plum Asangha oprichtte. Hij gaf transmissie aan totaal twaalf zenleraren.

Genpo Roshi (1944, USA) ontving dharmatransmissie van Maezumi Roshi. Hij richtte onder meer Kanzeon Zen Center en de internationale Kanzeon Sangha op waar Zen Centrum Amsterdam onder valt. Geïnspireerd door Hal en Sidra Stone ontwikkelde hij Big Mind Big Heart, een combinatie van Voice-Dialogue en Zen. Hij heeft tot nu toe aan meerdere Amerikaanse en Europese zenleraren transmissie gegeven. In 2004 gaf hij Niko Tydeman Sensei Dharma-transmissie.

Inmiddels zijn er meerdere meditatie-scholen in Nederland die werken vanuit onze zentraditie en lineage. Op de site van het Kanzeon Zen Centrum Den Haag staat een volledige lijst: www.kanzeon.nl/adressen.html


De Zentraining

Zazen

Er zijn verschillende aspecten aan de zentraining, aspecten die elkaar versterken en je als het ware onderdompelen in dat wat we zenboeddhisme noemen.
De basis is zitmeditatie: Zazen. We zitten per periode een half uur stil met een rechte rug. Er wordt voelbaar wat er in dat stille, zittende lichaam omgaat. De onrust en de stilte. De verveling en de opwinding. De boodschappenlijstjes en het mysterie… Alles doet zich voor, alles is welkom. Zazen wordt altijd afgewisseld met loopmeditatie (kihnin) waarbij je je voetje voor voetje aandachtig door de zendo beweegt.
Het hart van zen is zitmeditatie. Maar de zentraditie kent ook een aantal rituelen en ceremonies die dat hart versterken. Die eeuwenoude rituelen worden hartje Amsterdam nog dagelijks door ons uitgevoerd en zijn een beoefening op zich. Tijdens de korte boeddhistische dienst, de service, doen we een aantal handelingen en zingen we soetra’s, de Hartsoetra bijvoorbeeld.

Leraar en leerling

Binnen de zenwereld speelt de leraar-leerlingrelatie een grote rol. De leraar is je gids op het zenpad, je mentor en je spirituele vriend. De leraar is nadrukkelijk géén therapeut. Tijdens persoonlijke gesprekken met je leraar (daisan), wissel je ervaringen uit, krijg je adviezen over de bewandeling van je geestelijk pad en doe je desgewenst koanstudie. Studenten die daar behoefte aan hebben, kunnen zich dieper verbinden met de leer.

Zentraining blijft niet beperkt tot je kussentje. De zentraining is ons leven en ons leven is de zentraining. Alles is beoefening.

Shoken

Voor studenten die zich dieper willen verbinden, zijn er verschillende mogelijkheden.Tijdens de korte en persoonlijke Shoken ceremonie, word je officieel leerling van een van de leraren. Leerling en leraar spreken vertrouwen uit in elkaar en in het gaan van de zenweg.

Jukai

De Jukai ceremonie is bestemd voor leerlingen die officieel zenboeddhist willen worden. Tijdens de Jukai ceremonie spreekt de student de intentie uit zich aan een aantal geloften te willen houden en krijgt hij of zij een boeddhistische naam. Vanaf dat moment draagt de student tijdens de meditaties een zelfgemaakt ‘zenslabbetje’: de rakusu. De jukai ceremonie wordt twee keer per jaar gedaan ten overstaan van de sangha, familie en vrienden.

Aspecten van de zentraining

De zentraining kan worden opgevat als een ervaringsgewijze invoering in het mysterie van het bestaan, ‘de grote zaak van leven en dood’.  Als hij vrij wordt gehanteerd en gerelateerd is aan onze persoonlijke omstandigheden, kunnen we aan deze inwijdingsweg verschillende aspecten onderscheiden. Naarmate onze beoefening zich vaker herhaalt, komen meer en meer facetten van de zenweg naar voren. Als een lotusbloem die zich opent, ontvouwen zich steeds meer manieren waarop we de zenweg kunnen bewandelen.

Deze zeven facetten zijn geen ontwikkelingsstadia, waarbij we eerdere facetten achterlaten als we ze ontgroeid zijn. Ieder facet blijft op de hele zenweg een rol spelen. De zen mind is een beginner’s mind, we beginnen steeds weer opnieuw bij af. Maar facetten kunnen in een later stadium wel aan diepgang en betekenis winnen.

Aanbevolen literatuur

  • Dogen Zenji: Shobogenzo Zuimonki & Fukanzazangi, vertaling Dirk Beemster, inleiding Nico Tydeman, Asoka, 2001;
  • Nico Tydeman: Zitten, de praktijk van zen, Karnak 1980;
  • Hans Wolfgang Schumann: De historische boeddha Asoka, 2009;
  • Ton Lathouwers: Meer dan een mens kan doen, Asoka, 2000;
  • Ton Lathouwers: Kloppen waar geen poort is, uitgave Maha Karuna Chan, Asoka, 2007;
  • Shunryu Suzuky: Zen Mind, Beginner’s Mind. Informal talks on Zen meditation and practice, Weatherhill, 1970;
  • Taezan Maezumi Roshi: Je leven waarderen, Asoka, 2005;
  • Arthur Braverman: Living and dying in zazen, five zen masters of modern Japan, Weatherhill, 2003;
  • Han de Wit: De verborgen bloei, Kok Agora, 2006;
  • Dennis Genpo Merzel: De weg van de mens, zen en het pad van de bodhisattva, Asoka 2007;
  • Edel Maex: Een kleine inleiding in het Boeddhisme, Lannoo, 2005;
  • Eckhart Tolle: Een nieuwe aarde, dé uitdaging van onze tijd, Ankh-Hermes b.v., 2005;
  • Byron Katie and Stephen Mitchel: Katie’s Tao. Doe niets, laat niets ongedaan, Boekerij, 2006.

ABCDharma

Het woord dharma heeft meerdere betekenissen. De dharma is de leer, de weg, dat wat onze beoefening schraagt. Hierdonder een korte begrippenlijst.

ABCDharma

> Bodhidharma

Bodhidharma bracht zen in de 6e eeuw van India naar China. Hij beschreef de essentie van zen als volgt:
A special transmission outside the scriptures
No dependence on words and letters
Seeing directly into the mind of man
Realizing True Nature, becoming Buddha

> Bodhisattvavoorschriften

De tien grote bodhisattvavoorschriften, onderdeel van de jukai en shukke tokudoceremoniën, luiden als volgt:
1. Ik beloof alle leven te waarderen, te beschermen en te ondersteunen.
2. Ik beloof het eigendom van anderen te respecteren.
3. Ik beloof liefdevol te zijn en niet begerig.
4. Ik beloof waarheidlievend te zijn en oprecht.
5. Ik beloof bewust en aandachtig te zijn en niet onwetend.
6. Ik beloof geen kwaad te spreken van anderen.
7. Ik beloof mijzelf niet te verheffen en anderen niet te vernederen.
8. Ik beloof genereus te zijn en niet gierig of inhalig, vooral met betrekking tot de Dharma.
9. Ik beloof gelukkig te zijn en toegewijd, met compassie voor alle wezens.
10. Ik beloof met respect te spreken over de Boeddha, de Dharma en de Sangha.

> Daisan

Daisan is een persoonlijk onderhoud met de leraar. Tijdens de vaste zitavonden en de weekenden kun je jezelf op de daisanlijst laten zetten en je beoefening met de docent bespreken.

> Dharma

Onder dharma verstaan we de leer, maar ook de weg. Dharma kan gebruikt worden in de betekenis van spiritualiteit, spirituele leer, spiritueel verlangen, essentie van het bestaan, innerlijke eigenschap. Citaat van Dogen Zenji:

De Boeddhaweg bestuderen is het zelf bestuderen. Het zelf bestuderen is het zelf vergeten. Het zelf vergeten is verlicht worden door de tienduizend dharma’s. Verlicht worden door de tienduizend dharma’s is het verwijderen van de barrières tussen zelf en anderen.

> Dharmales

Tijdens de vaste zitavonden en weekenden is er dharmales. De docent onderwijst de dharma aan de hand van het zenpad, boeddhistische geschiedenis en de beoefening.

> Dogen Zenji

Een belangrijke inspiratiebron is zenmeester Dogen Zenji. Dogen leefde van 1200-1253 in Japan en is stichter van de Soto stroming.In 1223 vertrok hij naar China waar hij een aantal Chan kloosters bezocht. Wat hij daar leerde vormde later de basis voor Soto Zen.

> Jukai

Twee keer per jaar is het mogelijk jukai te ontvangen tijdens een speciale ceremonie. Als je jukai wilt ontvangen, geef je daarmee ten overstaan van de sangha en vrienden en familie aan officieel zenboeddhist te willen worden. Je legt een aantal geloften af en krijgt een dharmanaam. Ook draag je vanaf dat moment tijdens het zitten je rakusu.

> Kinhin

Kinhin is loopmeditatie. We starten met langzaam lopen, een halve voet tegelijk. De ademhaling bepaalt het tempo. Na een minuut of vijf versnellen we, om daarna weer terug te keren naar het kussen voor de volgende periode zazen. Kinhin duurt tien minuten.

> Paramita’s

De Paramita’s kun je beschouwen als deugden die gecultiveerd moeten worden. De belangrijkste zes paramita’s zijn:

Dana – geven
Sila – discipline
Ksanti – geduld
Virya – energie
Samadhi – concentratie
Prajna – wijsheid

> Rakusu

De rakusu wordt door zenboeddhisten in de zendo gedragen. Je maakt de rakusu zelf als voorbereiding op de jukai ceremonie. De voorkant symboliseert de vruchtbare rijstvelden. Op de achterkant staat een boeddhistisch vers, je dharmanaam en het stempel van de leraar.

> Service

Op bepaalde vaste avonden en tijdens weekenden, wordt er een boeddhistische service gehouden. Tijdens de service worden er een aantal soetra’s gezongen, zoals de Hartsoetra, wordt er gebogen en wordt er stilgestaan bij mensen die overleden of ziek zijn.

> Shukke Tokudo

Shukke betekent thuisloos, Tokudo betekent ceremonie. Een ceremonie om thuisloos te worden. In ons geval betekent dat monnik worden. Traditioneel werd in Japan van kersverse monniken verwacht dat ze huis en haard verlieten om het pad te gaan en zich volledig te wijden aan de beoefening. Tegenwoordig hoeft dat niet meer, niet in Japan en niet bij ons. Monniken staan midden in het leven, met gezin, werk, vrienden.

> Zazen

Oftewel: zitten. Een zacht gestrekte rug, oren boven de schouders, je kin iets ingetrokken, kruintje naar het plafond. De handen vormen een mooi ovaaltje, de duimtoppen raken elkaar licht. Je zit vanuit de kracht in je buik en ademt alsof het vanzelf gaat. Het ademt, niet ik.
Een zazensessie duurt een half uur.